Zanieczyszczenie hałasem

Dookoła nas każdego dnia możemy usłyszeć różne dźwięki. Są to szmery, świsty, trzepoty i piski. Część z nich jest przyjemna dla naszych uszu, reszta zdecydowanie mniej, bądź wcale. Słyszymy odgłosy przyrody (ptaki, szum liści), hałas będący skutkiem działalności człowieka (maszyny, samochody), muzykę czy mowę ludzką. Czym więc jest zanieczyszczenie hałasem?

Czym jest zanieczyszczenie hałasem?

Hałas to dźwięki o nadmiernej głośności w określonym miejscu i czasie, które są postrzegane jako nieprzyjemne, dokuczliwe, a w końcu szkodliwe dla człowieka. Według Międzynarodowej Organizacji Pracy, hałas to każdy dźwięk mogący prowadzić do uszkodzenia słuchu lub stanowiący zagrożenie dla zdrowia bądź bezpieczeństwa. Reakcja człowieka na hałas w dużej mierze zależy od organizmu. Próba ochrony przed hałasem jest dużym wysiłkiem dla ciała. Nie da się go całkowicie ignorować. Nawet jeśli pozornie nie słyszymy danego dźwięku, organizm nadal odczuwa tego skutki. Źródłem hałasu mogą być zarówno głośne dźwięki, jak i wszelkie niepożądane odgłosy wpływające na tło akustyczne, szczególnie gdy są długotrwałe, np. praca maszyn czy głośna muzyka. Coraz częściej problematyczne stają się także niskoczęstotliwościowe dźwięki generowane przez domowe systemy audio-wideo.

Wszechobecność hałasu

Współczesny świat cechuje się wszechobecnym hałasem. Są to niechciane, uciążliwe i często zbyt głośne dźwięki pojawiające się zawsze i wszędzie. Zjawisko to dotarło już nie tylko do miast, lecz także na tereny wiejskie, do parków miejskich, a nawet do rezerwatów i parków narodowych.

W Stanach Zjednoczonych ochrona unikalnych pejzaży dźwiękowych (soundscapes) stała się ważnym elementem strategii zarządzania parkami narodowymi. W Wielkiej Brytanii realizuje się program mający na celu zachowanie ciszy i spokoju obszarów wiejskich. Najpoważniej skutki hałasu odczuwają jednak mieszkańcy miast. Długotrwała ekspozycja na niepożądane dźwięki może prowadzić do uszkodzenia słuchu oraz pogorszenia kondycji psychicznej i ogólnego zdrowia. Ciężko jest całkowicie wypocząć, gdy bezustannie dochodzą do nas bodźce zewnętrzne i nie możemy się od nich odciąć.

Mapy akustyczne miast a zanieczyszczenie hałasem

Wymogi Unii Europejskiej wpłynęły na konieczność sporządzenia map akustycznych dla miast. Polegało to na powiązaniu warstw emisji hałasu z warstwami określającymi warunki rozchodzenia się dźwięku w środowisku zewnętrznym. Takie zestawienia umożliwiają ogólną ocenę poziomu hałasu pochodzącego z różnych źródeł na danym terenie oraz przewidywanie zmian w klimacie akustycznym. Było to podstawą do tworzenia programu ochrony środowiska przed hałasem.

Troska o ciszę w miastach

Wśród konkretnych inicjatyw szczególnie wyróżnia się dbałość władz Londynu o akustyczną warstwę krajobrazu. Nadrzeczne bulwary, parki i skwery stanowią tam oazy spokoju. Zarządzanie jakością dźwięku jest jednym z kluczowych zadań strategii walki z hałasem w Londynie (Sounder City). Odpowiednie planowanie przestrzenne ma na celu ograniczanie hałasu i ochronę najcenniejszych, unikatowych pejzaży dźwiękowych. Szczególną uwagę poświęca się dolinom rzecznym, skwerom, parkom oraz otwartym terenom pełniącym funkcję enklaw ciszy i spokoju. Planowanie urbanistyczne ma wspierać tworzenie stref ciszy oraz obszarów względnej równowagi akustycznej. Uwagę zwraca się również na właściwe wpisywanie festiwali muzycznych w przestrzeń miasta. Krajobraz dźwiękowy traktowany jest jako istotny element kultury miejskiej. Ponadto rozwój urbanistyczny powinien uwzględniać aspekty akustyczne, m.in. odpowiednie odległości między budynkami.

Ważne jest także zapewnienie komfortu akustycznego w transporcie publicznym. W Krakowie w ostatnich miesiącach można było przeczytać nową ustawę, która reguluje zachowania w transporcie publicznym. Zakazane będą głośne rozmowy, rozmowy przez telefon czy słuchanie muzyki gdy nie posiadamy przy sobie słuchawek.

Austriackie Linz jest przedstawiane jako wzorcowe europejskie miasto dbające o ciszę. W ramach inicjatywy „Miasto akustyczne” (Hörstadt) zachęca się mieszkańców do uważnego wsłuchiwania się w dźwięki otoczenia i świadomego ograniczania hałasu poprzez codzienne decyzje. Przemyślane kształtowanie przestrzeni akustycznej przyjaznej człowiekowi ma sprzyjać zachowaniu równowagi środowiskowej oraz ułatwiać orientowanie się w przestrzeni miejskiej.

W kilku dużych miastach – Chicago, Pekinie, Manchesterze, Londynie i Pradze – prowadzi się ciekawe projekty poświęcone ulubionym dźwiękom. Dzięki zastosowaniu tego samego kwestionariusza skierowanego do mieszkańców udało się określić dźwięki szczególnie typowe dla każdego z miast i porównać je między sobą. Pozyskano także informacje o miejscach, które wyróżniają się wyjątkowym brzmieniem.

Ekrany akustyczne a zanieczyszczenie hałasem

Krajobraz urbanistyczny składa się z elementów naturalnych oraz sztucznych. Dla odbiorcy ważna jest szeroka perspektywa i zachowanie przestrzeni. W mieście często nasz wzrok trafia na bariery, zdecydowanie rzadziej na wolną przestrzeń. Ekran akustyczny stanowi swego rodzaju barierę. Ekrany przebiegają na odcinkach setek kilometrów i mogą osiągać prawie 10 metrów wysokości. Z tego powodu stanowią poważne zagrożenia dla ptaków, które często nie dostrzegają przeszkody na swojej drodze i giną. Często możemy dostrzec sytuacje, w których ekrany akustyczne są stawiane w sposób niekontrolowany. Są one ochroną dla chociażby zajezdni tramwajowych, a także centrum handlowe czy nawet parkingi. Budowa ekranów jest kosztowną częścią inwestycji.

Zadaniem ekranów akustycznych jest ograniczenie docierającego za ekran hałasu. Ważne jest jednak, żeby odpowiednio wpasować go w otoczenie. Często ekran akustyczny stanowi odgrodzenie drogi od np. ścieżki dla pieszych i zabudowań mieszkaniowych, co ma wpływ na odczuwanie przestrzeni. Należy zwracać uwagę na alternatywne sposoby redukcji hałasu w mieście. Skutecznym sposobem na zmniejszenie hałasu jest sadzenie drzew i krzewów wzdłuż ciągów komunikacyjnych.

Zanieczyszczenie hałasem a środowisko

Badania wskazują, że hałas ma niekorzystny wpływ na zwierzęta. Powoduje zmiany w ich zachowaniu. Narażenie na hałas wywołuje stres, zmusza do opuszczania dotychczasowych siedlisk. U ptaków obniża liczbę składanych jaj. Obserwuje się również spadek mleczności u zwierząt hodowlanych. Zootechnicy podkreślają, że żaden hałas nie jest obojętny dla bydła, trzody chlewnej ani ptactwa domowego. Już kilka lat temu naukowcy zauważyli spadek liczby ptaków w pobliżu dróg i innych hałaśliwych miejsc. Dzieje się tak, ponieważ hałas związany z ruchem ulicznym czy pracującymi maszynami utrudnia ptakom słyszenie świergotów i nawoływań innych osobników. A przecież to właśnie możliwość komunikowania się dźwiękowo pozwala ptakom znaleźć partnerów i unikać zagrożeń. Gdy nie słyszą swoich nawoływań, nie mogą przyciągać do siebie samic ani zaznaczać swojego terytorium. Badania pokazują, że hałas zakłóca również zachowania zwierząt odpowiedzialnych za zapylanie roślin i przenoszenie nasion. W dłuższej perspektywie może to prowadzić do zmian w krajobrazie, zwłaszcza w przypadku wolno rosnących drzew.

Zanieczyszczenie hałasem a edukacja społeczna

Trzecią grupę działań naprawczych przewidzianych w programie stanowi tzw. edukacja społeczna. Jednym z jej elementów mogą być konsultacje z mieszkańcami, prowadzone m.in. podczas opracowywania programów ochrony środowiska przed hałasem. Finansowanie tych działań może pochodzić ze środków własnych miasta lub od zarządców dróg, linii kolejowych i tramwajowych. Dodatkowo wsparcie dla edukacji społecznej w zakresie oddziaływania hałasu można uzyskać z programów finansowych UE oraz przy udziale sponsorów i mediów. Choć obecnie efekty działań edukacyjnych trudno jest dokładnie zmierzyć, przy systematycznym i skoordynowanym podejściu mogą przynieść one znaczące korzyści w dłuższej perspektywie, jeśli będą prowadzone w sposób świadomy, celowy i długofalowy.

Uwagę warto zwrócić na:

Stan równowagi dźwiękowej

Zrównoważony rozwój powinien uwzględniać troskę o jakość powietrza również pod względem dźwiękowym, ponieważ ten czynnik ma istotny wpływ na komfort życia. Postrzeganie różnorodnych naturalnych dźwięków pozwala nam odpocząć.

Natomiast przekształcanie przestrzeni życiowej w miejsca pozbawione pozytywnych bodźców, w których zmysły odbierają ograniczone sygnały, prowadzi do frustracji. To zjawisko jest powszechne wśród mieszkańców miast. Dlatego wiele osób szuka kontaktu z naturą, aby odzyskać równowagę. Należy pamiętać, że na wsiach również obecny hałas, który obniżają komfort życia. Jednak jest go zdecydowanie mniej niż w obszarach miejskich.

Bibliografia:

• Lipiński A., 2005, Ochrona przed hałasem – znowelizowane Prawo Ochrony Środowiska, w: Bezpieczeństwo Pracy, nr 7-8, s.10-14.
• Gidlof-Gunnarsson A., Ohrstrome., 2007, Noise and Well-being in Urban Residential Environments: The Potential Role of Perceived Availability to Nearby Green Areas, in: Landscape and Urban Planning, vol. 83, pp. 115-125
• Kompała J., 2005. Mapy akustyczne jako narzędzia zarządzania klimatem akustycznym na terenach zurbanizowanych [w:] II Konferencja Naukowa „Hałas w środowisku”. Prace Naukowe Wyższej Szkoły Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach, 5, 74–84.
• Wagner M i. in. 2006. Zanieczyszczenie hałasem Tatrzańskiego Paku Narodowego. Katedra Nauk o Środowisku Glebowym, Szkoła Główna Gospodarowania Wiejskiego, Warszawa.